U gebruikt een verouderde browser. Wij raden u aan een upgrade van uw browser uit te voeren naar de meest recente versie.

Kijk en zie met Clara van Assisi


Kijk en zie: een thematiek of kan je zeggen: een raadgeving die vaak terugkomt in de bronnen van en voor Clara en ook Franciscus. Door dit te doen; te kijken en te zien, hebben beiden hun roeping ontdekt. Franciscus door het langdurig kijken naar de Gekruisigde van San Damiano. Clara door te kijken en zich te spiegelen in het voorbeeld dat Franciscus haar heeft voorgeleefd. Hoe heeft het hun leven en roeping gevormd? Waar heeft Clara het in haar geschriften over ‘kijken en zien’ en in welke context? Hoe kan kijken en zien het leven van een mens van binnenuit omvormen? Vanuit deze vragen zal ik deze thematiek in dit artikel belichten.

Eén van de bronnen van volgend artikel is dit prachtige boek: De smaak van stilte, geschreven door Mevr. Bieke Vandekerckhove en uitgegeven bij Ten Have / Lannoo. Als je op de afbeelding van dit boek klikt, kan je het bestellen: echt meer dan de moeite van het lezen waard!

 

Kijk en zie met Clara van Assisi

zr. Carmen Temmerman osc

 

Kijken en zien

Kijken… we doen het de hele dag door en vaak zonder erbij stil te staan. Mensen die het grote geluk kennen twee gezonde ogen te hebben gekregen, kijken vanaf het moment dat deze wonderlijke gave die de Schepper aan mens en dier gegeven heeft, tot ontwikkeling komt. Van in de moederschoot ziet de kleine embryo vanaf de derde maand schakeringen van licht en donker. Pasgeborenen zien met de dag scherper, en kleine kinderen maken er een spelletje van. Een spelletje dat van wezenlijk belang is in ons ontwikkelingsproces: gekke gezichten trekken voor de spiegel. Wie heeft nooit in de grote vragende of lachende, verdrietige of verwonderde, boze of vernederde ogen gekeken van een klein kind? ‘De ogen zijn de spiegels van onze ziel’ schreef Leonardo Da Vinci terecht. Tegenwoordig kunnen wetenschappers van de universiteit in de Zweedse stad Örebro de karaktertrekken van iemands persoonlijkheid lezen aan de hand van de samenstelling van diens pupillen, het wonderlijkste zintuig dat ons gegeven is. Vele mensen die dood zijn geweest en door reanimatie terug tot leven komen in dit aardse bestaan, getuigen dat ze zichzelf driedimensionaal konden zien liggen. Maar wie van ons staat er af en toe een keer bij stil, hoe wonderlijk het is te kunnen zien? Het kan ons wel eens verbazen, dat als we een bril afzetten om aardappelen af te gieten onze ogen helemaal niet aandampen.

 

Via onze ogen slaan wij voortdurend informatie op, gewild of ongewild. Informatie over wie en wat rondom ons gebeurt. Maar wie kijkt, ziet daarom nog niet echt en wie niet kijken kan, ziet mogelijk heel scherp. Een lieve vriendin van me, die vanaf haar geboorte blind is, vroeg me wel eens: ‘Ik zie dat je verdrietig bent, wat scheelt eraan?’ Het slot van een gebed van Flor Hofmans verwoordt heel treffend hoe het ons mensen zo vaak vergaat. Hij bidt:

 

'Er is één ding dat ik U moet vragen, de grote weeklacht van mijn ziel: dat ik zo arm aan liefde ben, mijn Vader; dat ik Uw mensen, die Gij zo liefhebt, gans onbedacht en koud voorbij ga, dat zij bij duizend mij passeren en ik zo ver van hen ben, ingenomen met mijzelf… dat Gij tot mij komt en ik U niet zie, dat ik zo vaak schone woorden spreek en zo armzalig ben in daden en gedachten… dat ik hen horen kan en toch niet luister, dat ik hen spreken kan en toch niet geef… dat ik hun honger ken en toch niet bid. Heer Jezus, Gij die weet, laat mij gans Uw beeld, Uw leven zijn, laat mij één zijn met dat leed, laat mij sterk zijn door uw kracht. Schenk mij liefde, tot ik sterf, tot ik sterf en ook daarna…'.

 

De grondslag van de roeping van Franciscus en Clara

Franciscus en Clara hebben heel veel gekeken en zo hebben ze hun roeping ontdekt. Franciscus kwam een melaatse tegen, hij zag hem en kreeg, na het overwinnen van zijn spontane reactie van afkeer, medelijden met hem. En toen, schreef hij later[1], heb ik hen barmhartigheid bewezen is alles anders geworden: wat bitter was werd zoet. Hij ziet die ontmoeting met de melaatse als een keerpunt in zijn leven, waardoor hij anders is gaan kijken naar de mensen, naar de normen en waarden van zijn cultuur, naar wat zich afspeelde in de maatschappij waarin hij leefde: de opkomst van de steden en van de handel en de steeds dieper wordende kloof tussen arm en rijk. Franciscus zàg en liet zich raken. En van daaruit begon hij zich anders te gedragen. Later, in het kleine kerkje van San Damiano, keek hij langdurig naar het kruis van San Damiano en werd geraakt door de ogen van de Gekruisigde. In de roman Franciscus, schrijft Joan Mueller heel treffend: ‘De ogen van de Gekruisigde fascineerden hem’. De herinnering aan die ogen vormt in deze roman bijna een rode draad doorheen het leven van Franciscus[2].

 

En hoe ontdekte Clara haar roeping? Allereerst door te kijken en te luisteren naar Franciscus en zijn eerste broeders. Zij zag hen bezig en werd door hun manier van leven zo geraakt, dat zij hun voorbeeld wilde volgen. Zij heeft het in haar geschriften dan ook heel vaak over ‘spiegel en voorbeeld’ zijn voor anderen, zoals Franciscus voor hen spiegel en voorbeeld is geworden en zoals Jezus door zijn menswording, leven en sterven de Spiegel bij uitstek voor ons is.

 

Kijk en zie in de geschriften van Clara

Hierin valt het op hoe sterk het thema ‘kijk en zie’ aanwezig in een verschillende context en betekenis. Enkele voorbeelden:

 

De regel van Clara:

In haar regel gebruikt Clara het werkwoord kijken of zien vooral in de betekenis van het onderscheidingsvermogen van wat nodig of relevant is. In het begin van haar regel beschrijft ze de procedure van opname van nieuwe kandidaten: als de abdis ziet dat een kandidate kan opgenomen worden, zal zij haar zorgvuldig ondervragen en laten ondervragen over het katholieke geloof en de sacramenten van de kerk[3]. Zien betekent hier: onderscheiden of de kandidate geschikt is om opgenomen te worden. In het midden van haar regel beschrijft Clara hoe Franciscus zich liet bewegen een levensvorm voor de zusters te schrijven, toen hij zag hoe zij leefden: ‘De zalige vader zag heel goed dat wij geen enkele armoede, arbeid, kwelling, onbeduidendheid en verachting van de wereld vreesden, maar die juist als zeer aantrekkelijk beschouwden. En door liefdevolle zorg bewogen, heeft hij voor ons de levensvorm opgeschreven.[4]’ Een paar hoofdstukken verder bepaalt Clara dat de abdis altijd goed moet kijken wat de zieke zusters in hun ziekte nodig hebben aan goede raad, voedsel, en andere dingen, en dat zij daarin zal voorzien[5]. Hier gaat het telkens om ‘kijken’ als een vorm van ‘onderscheiden’[6].

 

Het Testament van Clara:

In haar Testament benadrukt Clara heel sterk de voorbeeldfunctie van Franciscus voor de zusters en die de zusters op hun beurt voor andere mensen moeten vervullen. ‘Franciscus heeft ons door woord en voorbeeld getoond en geleerd, daarom zijn wij het verschuldigd de weldaden van de Heer te aanschouwen’[7]. En wat verder ‘De Heer zelf heeft ons tot levend voorbeeld aangesteld, tot spiegel en voorbeeld waarin anderen zich kunnen spiegelen’[8]. Binnen het korte bestek van vier zinnen zegt ze het in elke zin opnieuw: anderen moeten ons voorbeeld kunnen zien. Op het einde van haar Testament spoort ze haar zusters aan om de liefde die ze in zich dragen daadwerkelijk naar buiten toe te tonen[9]. Zien gaat volgens haar altijd samen met handelen: het voorbeeld volgen, het inzicht concreet maken. De liefde beoefenen. Dus niet louter, zoals wij dat in ons taalgebruik heel mooi zeggen: zich spiegelen aan iemand, naar iemand opkijken, maar ook: zich er daadwerkelijk een voorbeeld aan nemen om een voorbeeld te worden voor anderen.

 

De brieven van Clara aan Agnes van Praag:

In haar brieven is Clara werkelijk geraffineerd! Agnes, koningsdochter van Ottakar I en koningin Constance van Bohemen, had waarschijnlijk wel een spiegel – een uitzonderlijk bezit in die tijd - gehad en allerlei mooie gewaden en kostbaarheden om zich mee te tooien. Zij verkoos echter een leven naar het voorbeeld van Clara en haar zusters en had  wellicht al haar bezittingen thuis achtergelaten. Clara troost en bemoedigt haar op een wijze die helemaal bij de vroegere leefwereld van Agnes aansluit. ‘De spiegel die je nu hebt, is Jezus Christus zelf’ zegt ze eenvoudig. In Hem kan je je voortaan elke dag spiegelen door te kijken hoe Hij voor ons is mens geworden, hoe Hij arm is neergelegd in een voederbak, hoe Hij geleefd heeft, en hoe Hij naakt op het kruis is achterlaten en dat allemaal omdat Hij ons liefheeft en wil verlossen. Spiegel je in Hem, zegt Clara, en maak je mooi voor hem, je kan je tooien met de kostbare juwelen van je deugden[10]. Clara speelt hier handig in op Agnes en maakt van de spiegel een metafoor opdat zij zich zou spiegelen aan en in Jezus Christus. ‘Hem aanschouwen verkwikt[11]’ zegt ze letterlijk. Naar Hem leert ze haar zusters heel goed te kijken. Ze leert hen te kijken ‘met aandacht’[12].

 

In het Proces van de heiligverklaring van Clara:

Daar lezen we: “Zuster Angeluccia van heer Angeleio van Spoleto, moniale van het klooster van San Damiano, verklaarde onder ede dat wanneer moeder Clara de dienstdoende zusters buiten het klooster stuurde, zij hen aanspoorde God te loven wanneer zij mooie, bloeiende en loofrijke bomen zouden zien; en eveneens dat zij God voor alle en in alle dingen zouden loven bij het zien van de mensen en van de andere schepselen".[13]” Eén van de mooiste getuigenissen uit heel het Proces vind ik! Het doet me terugdenken aan een verhaal uit een boekje van Paulo Coelho De alchemist [14]. Een verhaal dat erg beklijvend is in mijn leven. Het illustreert schitterend wat ‘kijken met aandacht’ betekent en wat dit getuigenis over Clara zegt. Dat je namelijk nooit mag vergeten wat je in het leven is toevertrouwd en waarvoor je de verantwoordelijkheid hebt er zorg voor te dragen. Al lijkt het getuigenis over Clara idyllisch, het staat sterk geworteld in de franciscaanse inspiratie die haar bezielde en die zij, samen met haar zusters, handen en voeten gaf. Franciscus en Clara werden andere mensen door hun manier van kijken. Niet de mensen of de dingen of de omstandigheden werden er anders door, maar hun blik, hun manier van kijken veranderde. En daar hangt ongeveer alles vanaf, hoe wij tegen mensen, omstandigheden aan kijken, hoe wij ernaar opkijken, of erop neerkijken. God woont namelijk in de werkelijkheid zoals die is, en niet zoals wij zouden willen dat die is. God woont in de werkelijkheid… alleen al dit.

 

Onlangs werd voor het eerst ook in Vlaanderen (naar het voorbeeld van onze noorderburen) een maand van de spiritualiteit georganiseerd, waarin de prijs van het spirituele boek werd toegekend aan een jonge vrouw, Bieke Vandekerckhove, die sinds haar 19e levensjaar lijdt aan de ziekte A.L.S. Dit boek draagt de sprekende titel De smaak van stilte en straalt zoveel kracht uit dat de lezer er als het ware van doordrongen wordt. Ook hierin een pareltje van een getuigenis hoe kijken het leven en de spirit van een mens kan bezielen. Bieke schrijft: “Misschien lijd ik wel meer aan een oogziekte, dan aan een spieraandoening. Ik ben mij ervan bewust geworden dat ik en wij iets fundamenteels kwijt zijn geraakt. Wat dan? Ik zou zeggen: de intensiteit en de eenvoud waarmee wij als kind naar een kevertje in het gras konden kijken. Maar onze blik is troebel geworden, in plaats van onbevangen en zelfvergeten. Onze zintuigen zijn verstopt geraakt. Ons kennen en ons zien zijn bemiddeld door onze gevoelens, onze gedachten, onze gewoontes en noden en daardoor zijn we het onmiddellijk contact met de werkelijkheid kwijt. Wij zijn het zo gewend om de wereld te bekijken door de spleten van de spelonk waarin we zitten, dat we ons daar geen vragen meer bij stellen. We beseffen dat niet eens omdat het onze spontane manier van kijken is, want van nature zien wij de dingen door de spleten van wat wíj belangrijk vinden en graag hebben. Zo staan wij in het leven, zijn we afwisselend blij en ontgoocheld, gelukkig en gefrustreerd, naargelang het leven al dan niet aan onze wensen tegemoet komt. Bij zware tegenslag raken we, zoals dat bij mij het geval was, verbitterd en hopeloos gefrustreerd. De werkelijkheid beantwoordt namelijk lang niet altijd aan onze verwachtingen. Maar de niet-aflatende, afgrondelijke frustratie van mijn leven heeft me geopend voor de vraag: Hoe kijk ik naar de dingen? Geen filosofische vraag maar een praktische. Is er een andere manier van kijken? [15]”

 

Wat verder schrijft ze: ‘Er bestaat zoiets als een zuiver kijken…’ Dan vertelt ze hoe ze op een nieuwe manier geraakt werd door het zingen van een lijster: “Het klonk me zo helder in de oren alsof het was of ik die vogel voor het eerst in mijn leven hoorde fluiten. Het vervulde me met een vreemd geluk en een rustig vertrouwen, ook al zag het er op dat moment absoluut niet goed uit voor mij. Het is net, of de grote krachten van lijden, dood en rouw een vereenvoudiging in ons bewerken, waardoor we de dingen anders zien. Misschien voor het eerst echt zien. Voor mij gebeurde die ervaring op een afschuwelijk dieptepunt, schrijft Bieke, maar dat hoeft niet. Voor iedereen zijn zulke uitzonderlijke momenten weggelegd want (en dan zegt ze iets wondermoois!): ‘Ons erfgoed bestaat uit een wereld van ochtendpracht, waarin elk meesje een gezant is van de hemel en iedere knop zwelt van de volle betekenis van het bestaan’. En Bieke blijft daarin heel nuchter. Ze stelt de vraag die in ons allemaal opkomt: hoe doe je dat concreet? Hoe is het vermogen van directe gewaarwording (het vermogen dat kleine kinderen nog hebben) terug te winnen? En ze geeft zelf het antwoord: “door te oefenen in aandacht en belangeloosheid. Het is geen techniek. Maar het gaat zoals leren fietsen: je probeert, en valt, je probeert en valt weer, tot je plots verwonderd ontdekt: ik kan fietsen! Ineens heb je het te pakken, of heeft het jou te pakken”.

 

Het antwoord dat Bieke hier geeft is precies wat Franciscus en Clara gedaan hebben, ze hebben hun blik of kijk op de dingen omgevormd door zich te oefenen in kijken, in aandacht en belangeloosheid. Zij hebben niet alleen hun hart omgevormd maar ook hun blik. Zodanig dat ze in het kleinste schepsel de aanwezigheid konden zien van de Allerhoogste. Het Zonnelied van Franciscus[16] is daarvan een subliem voorbeeld, maar ook de getuigenissen over hem zoals het verhaal dat hij een worm opraapte om hem langs de kant van de weg te leggen opdat hij niet vertrapt zou worden. Vrome levensbeschrijvers omdat hij die worm als zijn broeder beschouwde. Toch wel wat overdreven, zouden wij spontaan denken, maar vanuit hun zienswijze kan dit verhaal heel goed kloppen. Franciscus en Clara benaderden alles met dezelfde eerbied omdat zij in alles de weerklank zagen van hun Schepper, van God zelf, en daarom konden ze hem zo naar hartenlust loven en danken en voor Hem zingen, en daarvan genieten…

Ter gelegenheid van dit Clarajubeljaar wens ik alle lezers van Franciscaans Leven deze oefening toe, dat Clara je moge inspireren, om God voor alle en in alle dingen te loven bij het zien van de mensen en van alle andere schepselen!

 

Carmen Temmerman, claris

 


 

Voetnoten:

[1] Test 1-3.

[2] Joan Mueller, Franciscus, Davidsfonds/Literair, 2001.

[3] RegCl 2,3.

[4] RegCl 6,2.

[5] RegCl 8,12.

[6] Andere passages in de regel van Clara waarin ‘zien’ aan bod komt zijn RegCl 3, 15 (De celebrant mag binnen het slot concelebreren zodat zowel de zieke als de gezonde zusters het sacrament kunnen zien); RegCl 9,13 (kijken om zich een voorbeeld te nemen); RegCl 11,12 en RegCl 12 ,4,9 (bepalingen over de visitator en andere mensen die binnen het slot komen).

[7] TestCl 5,6.

[8]  TestCl 19-23.

[9] TestCl 59.62.

[10] 4 BrAgn 15-23.

[11] 4 BrAgn 11.

[12] 4 BrAgn 19.

[13] Proces 14, 1a,9.

[14] P. Coelho, De Alchemist, Arbeiderspers, Amsterdam (1996) 39-40. Het verhaal kunnen wij niet op deze website publiceren omwille van auteursrechten.

[15] B. Vandekerckhove, De smaak van stilte, Ten Have / Lannoo (2010) 67-68

[16] Franciscus van Assisi, De Geschriften, vertaald, ingeleid en toegelicht door G.P. Freeman, H. Bisschops,  B. Corveleyn, J. Hoeberichts en A. Jansen, Haarlem (2004/ 20062) 216.

 
Afkortingen:

LvCl: Levensvorm van de H. Clara

TestCl: Testament van de H. Clara

RegMB: Regel van de minderbroeders

RegBen: Regel van de H. Benedictus

RegAug: Regel van de H. Augustinus

RegHug: Regel van paus Hugolinus

2Cel: 2e levensbeschrijving van de H. Franciscus door Thomas van Celano